વિશ્વભરમાં 10માંથી 4 આરોગ્યકર્મીઓ હિંસાનો ભોગ બને છે, WHOના અહેવાલે વધારી ચિંતા; ભારતમાં ડૉક્ટરોની સુરક્ષા પર ફરી પ્રશ્નો

મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર: મુંબઈના ડોમ્બિવલી સ્થિત શાસ્ત્રીનગર હોસ્પિટલમાં ડૉક્ટરો સાથે થયેલી મારપીટની ઘટના બાદ દેશમાં આરોગ્યકર્મીઓની સુરક્ષાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. આ ઘટનાના અનુસંધાને ઇન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશન (IMA)એ ડૉક્ટરો અને આરોગ્યકર્મીઓ પર થયેલા હુમલાઓનો ડિજિટલ ગ્રિડ જાહેર કર્યો છે, જેમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશભરમાં નોંધાયેલા 100 હુમલાઓની વિગતો સામેલ છે. બીજી તરફ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ડૉક્ટરો સામેની હિંસા માત્ર ભારતની નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય બની ગઈ છે.

WHOના અહેવાલમાં ચિંતાજનક આંકડા

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અનુસાર, વિશ્વભરમાં લગભગ 10માંથી 4 એટલે કે 40 ટકા આરોગ્યકર્મીઓ પોતાના વ્યવસાયિક જીવન દરમિયાન શારીરિક હિંસાનો ભોગ બને છે. જો અપશબ્દો, ધમકીઓ, ગાળો અને માનસિક હેરાનગતિ જેવી ઘટનાઓને પણ ગણવામાં આવે તો આ આંકડો 60 ટકાથી વધુ પહોંચી જાય છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, હોસ્પિટલોમાં વધતો કામનો બોજ, મર્યાદિત સંસાધનો અને દર્દીઓની વધતી સંખ્યાએ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી છે.

અનેક દેશોમાં ડૉક્ટરો પર હુમલા મોટી સમસ્યા

સ્પેનના મેડિકલ જર્નલ **’Attention Primaria’**માં પ્રકાશિત અભ્યાસ મુજબ ડૉક્ટરો સામેની હિંસાના મામલાઓમાં જર્મની (91%), ચીન (90%), પેરુ (84.5%), તુર્કિયે (84%) અને ભારત (77.3%) જેવા દેશો સૌથી વધુ પ્રભાવિત દેશોમાં સામેલ છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે આરોગ્ય સેવાઓ સાથે જોડાયેલા કર્મચારીઓની સુરક્ષા હવે વૈશ્વિક પડકાર બની ગઈ છે.

હિંસા પાછળના મુખ્ય કારણો

નિષ્ણાતોના મતે ડૉક્ટરો અને આરોગ્યકર્મીઓ પર થતા હુમલાઓ પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓની ભારે ભીડ, ડૉક્ટરો અને તબીબી સ્ટાફની અછત, સારવાર માટે લાંબી રાહ, દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનો સાથે અસરકારક સંવાદનો અભાવ તેમજ સારવાર અંગેની અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ હિંસાના મુખ્ય કારણો છે.

ઘણા કિસ્સાઓમાં દર્દીના પરિવારજનો એવું માની લે છે કે સારવાર માટે ખર્ચ કર્યાના બદલામાં દર્દી સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ જ જવો જોઈએ. જ્યારે પરિણામ અપેક્ષા મુજબ ન મળે ત્યારે ગુસ્સો ડૉક્ટરો અને હોસ્પિટલના કર્મચારીઓ પર ઉતારવામાં આવે છે, જે ઘણી વખત હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

નિષ્ણાતોએ વ્યક્ત કરી ગંભીર ચિંતા

મહારાષ્ટ્ર IMAના પૂર્વ અધ્યક્ષ ડૉ. સંતોષ કદમના જણાવ્યા મુજબ સમાજમાં ધીરજ સતત ઘટી રહી છે. લોકો તાત્કાલિક સારવાર અને 100 ટકા સફળ પરિણામની અપેક્ષા રાખે છે, જ્યારે તબીબી વિજ્ઞાનમાં દરેક દર્દીની સ્થિતિ અલગ હોય છે અને દરેક સારવારનું પરિણામ સમાન હોઈ શકતું નથી. તેમણે ડૉક્ટરો અને દર્દીઓ વચ્ચે વધુ સારો સંવાદ જરૂરી હોવાનું જણાવ્યું.

કાયદા હોવા છતાં ભારતમાં હુમલા યથાવત

દેશના 19 રાજ્યોમાં આરોગ્યકર્મીઓની સુરક્ષા માટે વિશેષ કાયદા બનાવવામાં આવ્યા છે, છતાં ડૉક્ટરો પરના હુમલાઓ અટક્યા નથી. મહારાષ્ટ્રમાં વર્ષ 2010થી 2021 દરમિયાન ડૉક્ટરો પર હુમલાના 738 કેસ નોંધાયા હતા, પરંતુ તેમાં માત્ર ચાર કેસોમાં જ દોષિતોને સજા મળી હતી. આ આંકડા કાયદાના અસરકારક અમલ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની ગતિ પર પણ પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

કેન્દ્રિય કાયદાની માંગ ઉઠી

મહારાષ્ટ્ર મેડિકલ કાઉન્સિલના પૂર્વ સભ્ય ડૉ. સુહાસ પિંગળેએ જણાવ્યું કે ડૉક્ટરો અને આરોગ્યકર્મીઓની સુરક્ષા માટે સમગ્ર દેશમાં એક મજબૂત કેન્દ્રિય કાયદો અમલમાં મૂકવો જોઈએ. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આરોગ્ય સેવાઓ પર વધતા દબાણને જોતા માત્ર રાજ્યસ્તરના કાયદા પૂરતા નથી. તેમણે એ પણ જણાવ્યું કે ભારતમાં કુલ બજેટમાંથી અંદાજે 2 ટકા જ આરોગ્ય ક્ષેત્ર માટે ફાળવવામાં આવે છે, જેના કારણે ડૉક્ટરોને ઓછા સમયમાં વધુ દર્દીઓની સારવાર કરવી પડે છે અને તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.

અન્ય દેશોના મોડેલમાંથી મળી શકે શીખ

નિષ્ણાતોના મતે ભારત અન્ય દેશોના સફળ મોડેલમાંથી શીખ લઈ શકે છે. સ્પેને આરોગ્યકર્મીઓ પરના હુમલાને ‘રાજ્ય વિરુદ્ધના ગુના’ તરીકે વર્ગીકૃત કર્યા બાદ આવા કેસોમાં લગભગ 50 ટકા ઘટાડો નોંધાયો હતો. જ્યારે સિંગાપુરમાં ડૉક્ટર અથવા આરોગ્યકર્મી સાથે દુર્વ્યવહાર કરવા બદલ 5,000 સિંગાપુર ડૉલર સુધીનો દંડ, એક વર્ષ સુધીની જેલ અથવા બંને સજાની જોગવાઈ છે. આવા કડક નિયમોએ ત્યાં આરોગ્યકર્મીઓની સુરક્ષા મજબૂત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

સુરક્ષિત કાર્યસ્થળ બનાવવાની જરૂર

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ડૉક્ટરોની સુરક્ષા માત્ર કાયદાથી જ સુનિશ્ચિત થઈ શકશે નહીં. હોસ્પિટલોમાં પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા, આરોગ્ય માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવું, ડૉક્ટરોની સંખ્યા વધારવી, દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનો સાથે અસરકારક સંવાદ સ્થાપિત કરવો તેમજ લોકોમાં જાગૃતિ લાવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આરોગ્ય સેવા વિશ્વાસ અને સહકાર પર આધારિત વ્યવસ્થા છે, તેથી ડૉક્ટરો માટે સુરક્ષિત કાર્યસ્થળ ઉભું કરવું સમાજ અને સરકાર બંનેની સંયુક્ત જવાબદારી છે. ત્યારે જ આરોગ્યકર્મીઓ નિર્ભય બની પોતાની સેવા આપી શકશે અને દર્દીઓને વધુ સારી સારવાર મળી શકશે.