ગ્રેટ નિકોબાર: ભારતનું નવું સમુદ્રી પાવરહાઉસ? ચીનની ‘મલક્કા દૂવિધા’ પર વધશે દબાણ, હિંદ મહાસાગરમાં બદલાઈ શકે શક્તિ સંતુલન

નવી દિલ્હી: હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વધતી વૈશ્વિક સ્પર્ધા વચ્ચે ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ ભારત માટે એક એવા વ્યૂહાત્મક રોકાણ તરીકે સામે આવી રહ્યો છે, જે આગામી દાયકાઓમાં પ્રાદેશિક શક્તિ સંતુલનને પ્રભાવિત કરી શકે છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલા લગભગ 9 અબજ ડોલરના આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટનો હેતુ માત્ર બંદર અથવા ટાઉનશિપ બનાવવાનો નથી, પરંતુ ભારતને સમુદ્રી વેપાર, લોજિસ્ટિક્સ અને સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં નવી શક્તિ આપવાનો છે.

અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના દક્ષિણ છેડે આવેલું Great Nicobar Island ભૌગોલિક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. તે Strait of Malaccaની નજીક આવેલું છે, જેને વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. એશિયા, યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વ વચ્ચે થતો મોટાભાગનો સમુદ્રી વેપાર આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે.

ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ શું છે?

લગભગ 166 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં વિકસાવવામાં આવનાર આ પ્રોજેક્ટમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોર્ટ, નાગરિક અને સૈન્ય બંને ઉપયોગ માટેનું એરપોર્ટ, વીજ ઉત્પાદન સુવિધાઓ, પર્યટન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આશરે 3.5 લાખ લોકો માટે આધુનિક ટાઉનશિપનો સમાવેશ થાય છે.

સરકારનો હેતુ ગ્રેટ નિકોબારને ભવિષ્યમાં એવા સમુદ્રી અને આર્થિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાનો છે, જે હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં ભારતની હાજરીને વધુ મજબૂત બનાવે અને વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કમાં તેની ભૂમિકા વધારે.

તેને ‘ભારતનું હોર્મુઝ’ કેમ કહેવામાં આવે છે?

નિષ્ણાતોના મતે, જેમ પશ્ચિમ એશિયામાં Strait of Hormuz વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, તેવી જ રીતે ગ્રેટ નિકોબારનું સ્થાન ભારતને હિંદ મહાસાગરના મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગોની નજીક વ્યૂહાત્મક લાભ આપે છે.

જોકે ગ્રેટ નિકોબાર પોતે કોઈ જળમાર્ગ (સ્ટ્રેટ) નથી, પરંતુ તેનું સ્થાન ભારતને મલક્કા વિસ્તારની સમુદ્રી ગતિવિધિઓ પર વધુ સારી નજર રાખવાની અને પોતાની પ્રાદેશિક હાજરી મજબૂત કરવાની તક આપે છે. તેથી ઘણા વ્યૂહાત્મક વિશ્લેષકો તેને ભારતની સમુદ્રી શક્તિના નવા કેન્દ્ર તરીકે જુએ છે.

ચીનની ‘મલક્કા દૂવિધા’ શું છે?

Chinaની અર્થવ્યવસ્થા સમુદ્રી વેપાર અને ઊર્જા આયાત પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે. તેના તેલ આયાતનો મોટો હિસ્સો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની નોંધપાત્ર માત્રા મલક્કા જળમાર્ગ પરથી પસાર થાય છે.

બેઇજિંગ લાંબા સમયથી આ નિર્ભરતાને પોતાની વ્યૂહાત્મક નબળાઈ તરીકે જોતું આવ્યું છે. તેથી ચીને વૈકલ્પિક માર્ગો, પાઇપલાઇન નેટવર્ક અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ્સમાં ભારે રોકાણ કર્યું છે. તેમ છતાં, મલક્કા જળમાર્ગ તેની સપ્લાય ચેઇન માટે મુખ્ય માર્ગ તરીકે યથાવત્ છે.

આ જ સંદર્ભમાં ગ્રેટ નિકોબારમાં ભારતની વધતી સમુદ્રી અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

ભારતને થશે અનેક આર્થિક લાભ

ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટનો સૌથી મોટો આર્થિક લાભ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ક્ષેત્રમાં જોવા મળી શકે છે. હાલમાં ભારતના મોટા પ્રમાણમાં કન્ટેનર કાર્ગોનું સંચાલન Port of Colombo અને Port of Singapore જેવા વિદેશી બંદરો મારફતે થાય છે.

નવું ડીપ-વોટર પોર્ટ બન્યા બાદ મોટા કન્ટેનર જહાજો સીધા ભારતમાં રોકાઈ શકશે. તેનાથી લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટશે, સમય બચશે અને શિપિંગ સેવાઓથી થતો મોટો આર્થિક લાભ દેશની અંદર જ રહેશે.

નિષ્ણાતો માને છે કે આ પ્રોજેક્ટ ભારતને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન અને સમુદ્રી વેપાર નેટવર્કમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાની તક આપશે.

સુરક્ષા અને વ્યૂહરચનાને મળશે મજબૂતી

ગ્રેટ નિકોબારમાં પ્રસ્તાવિત નાગરિક-સૈન્ય એરપોર્ટ અને બંદર ભારતની સમુદ્રી દેખરેખ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. રક્ષા નિષ્ણાતોના મતે, તેનાથી હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં ભારતની ઓપરેશનલ ક્ષમતા અને વ્યૂહાત્મક પહોંચનો વિસ્તાર થશે.

India પહેલેથી જ હિંદ મહાસાગરમાં પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. તેથી ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટને એ જ વ્યાપક વ્યૂહરચનાનો ભાગ માનવામાં આવે છે, જેનો હેતુ પ્રાદેશિક સ્થિરતા, સમુદ્રી સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય હિતોની રક્ષા કરવાનો છે.

પર્યાવરણીય ચિંતાઓ પણ ચર્ચામાં

આ પ્રોજેક્ટને લઈને પર્યાવરણવિદો અને સામાજિક સંગઠનોએ અનેક પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. ગ્રેટ નિકોબાર જૈવ વૈવિધ્યતાથી સમૃદ્ધ વિસ્તાર છે અને અહીં આદિવાસી સમુદાયો પણ વસે છે. ટીકાકારોનું માનવું છે કે મોટા પાયે વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ સ્થાનિક પર્યાવરણ પર અસર કરી શકે છે.

જોકે સરકારનું કહેવું છે કે તમામ જરૂરી પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ બાદ જ પ્રોજેક્ટ આગળ વધારવામાં આવી રહ્યો છે અને વિકાસ સાથે પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવશે.

આગળ શું?

વિશ્લેષકોના મતે, ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ ભારતની સમુદ્રી વ્યૂહરચનાનું સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી અધ્યાય સાબિત થઈ શકે છે. આ પ્રોજેક્ટ દેશને માત્ર એક મજબૂત વેપારિક કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વધુ પ્રભાવશાળી વ્યૂહાત્મક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે.

જો યોજના મુજબ તેનો વિકાસ થાય, તો આગામી વર્ષોમાં ગ્રેટ નિકોબાર ભારત માટે એવી જ ભૂમિકા ભજવી શકે છે જેવી વિશ્વના અન્ય મોટા સમુદ્રી કેન્દ્રો પોતાના વિસ્તારોમાં ભજવે છે. તેનાથી ભારતની આર્થિક શક્તિ, સમુદ્રી પહોંચ અને પ્રાદેશિક પ્રભાવ—ત્રણેયને નવી મજબૂતી મળી શકે છે.