કોઝિકોડ દરિયાકાંઠે મળી આવેલી ભારતીય મહાસાગરના હમ્પબેક ડોલફિનની નેક્રોપ્સી નિરીક્ષણમાં પ્લાસ્ટિકના મચ્છર જાળના કારણે મોત થયો હોવાનું ખુલ્યું છે, જે સમુદ્રી પ્રદૂષણ અને ખાસ કરીને ‘ભૂતિયા જાળ’ના ખતરના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ગંભીર ચિંતાનું કારણ બની રહ્યું છે.
દક્ષિણ પશ્ચિમ તટે તાજેતરમાં મળેલી આ ડોલફિન એક સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિની હતી. ભારતના કેન્દ્રિય માછલી ખેતી સંશોધન સ્થાપન (CMFRI) ના આંકડાઓ મુજબ, સમુદ્રમાં જાનવરોની strandingsનું પ્રમાણ વધતું જાય છે, જેમાં ખાસ કરીને તટની ડોલફિન પ્રજાતિઓ સૌથી સંવેદનશીલ હોવાનું જણાય છે.
સમુદ્રી પ્રદૂષણમાં વધારા અને તેમા પ્લાસ્ટિક અને ‘ghost nets’ એટલે કે જૂના અને જાળવવામાં આવ્યા વગર પવન કે પ્રવાહ સાથે તરણારા મચ્છીજાળનું એક મોટા પ્રમાણમાં પ્રાભાવ થઇ રહ્યો છે. આ જાળોના કારણે અનેક સમુદ્રી પ્રાણીઓ ફસાઈ જતા અથવા જીવલેણ નુકસાન પહોંચાડાતા જોવા મળે છે. આ ડોલફિન પણ એવું જ ભોગ બન્યું તેવું નિદાન કરવામાં આવ્યું છે.
CMFRI ના વિજ્ઞાનીઓએ જણાવ્યું કે, પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ દર વર્ષે વધતું જાય છે અને ‘ghost nets’ ઘાતકી પ્રાણી માટે વિશેષ જોખમ રૂપ છે, કારણ કે તેઓ સમુદ્રમાં લાંબા સમય સુધી રહેતા હોય છે અને જીવલેણ ઘટકોનું કારણ બને છે.
અંગ્રેજી મિડિયામાં આ ઘટના અને તેના આર્થિક તેમજ પર્યાવરણ પ્રભાવ પર વધતો સંશોધન જારી છે. અનેક સંસ્થાઓ અને એક્ટિવિસ્ટ ગ્રુપોએ આ બાબતમાં તાત્કાલિક કાયદાકીય પગલાં લેનાં જરૂરીયાતનું આહ્વાન કર્યો છે જેથી સમુદાયમાં જાગૃતિ અને જાળવણી વધે.
ડોલફિન અને અન્ય સમુદ્રી જીવન માટે સાફ પાણી અને દૂષણમુક્ત દરિયાઓની રચના કરવી જરૂરી છે. સરકાર, સંશોધન સંસ્થાઓ તેમજ સ્થાનિક સમુદાયોએ મળીને પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ અને રોગચાળાના જોખમોને ઘટાડવા માટે কার্য કેન્દ્રિત કડક કામગીરી શરૂ કરવી પડશે.
આ ઘટનાથી માત્ર દક્ષિણ પશ્ચિમ ભારતનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતીય દરિયાકાંઠીય વિસ્તારોનું પડકાર સ્પષ્ટ થાય છે કે જો પ્લાસ્ટિક અને ghost nets સામે પગલાં ન લેવામાં આવ્યાં તો આ પ્રાણીઓનો અસ્તિત્વ ગંભીર જોખમમાં રહેશે.
આ ઘટના એક સબક છે કે દરિયાઈ પ્રદૂષણને રોકવા માટે વધુ સક્રિય અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવવો જરૂરી છે. સામુદાયિક સમજદારી સાથે જ આપણા દરિયા અને આમાં વસતા પ્રાણીઓનું સારા ભવિષ્ય સુનિશ્ચિત થઈ શકશે.
