ઈરાનમાં બદલાતા સત્તા સમીકરણો! અલી ખુમૈનીના ઉદયથી મોજતબા ખામેનેઈની દાવેદારી પર નવી ચર્ચા, આઈઆરજીસીના વલણ પર સૌની નજર

તેહરાન, ઈરાન

ઈરાનની રાજનીતિમાં સંભવિત નેતૃત્વ પરિવર્તનને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચર્ચાઓ તેજ બની રહી છે. અત્યાર સુધી સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈના સંભવિત ઉત્તરાધિકારી તરીકે તેમના પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈનું નામ સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહ્યું હતું, પરંતુ તાજેતરના રાજકીય વિકાસોએ સમગ્ર પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી છે. ઈસ્લામિક ક્રાંતિના જનક આયાતુલ્લાહ રુહોલ્લાહ ખુમૈનીના પૌત્ર અલી ખુમૈનીને કટ્ટરપંથી રાજકીય સંગઠન જબેહ પાયદારી (ઈસ્લામિક ફ્રન્ટ) તેમજ ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ના કેટલાક પ્રભાવશાળી વર્ગોનું સમર્થન મળવાની ચર્ચાઓએ નવા સત્તા સમીકરણોને જન્મ આપ્યો છે.

માહિતી મુજબ, અલી ખુમૈનીએ તાજેતરમાં ધાર્મિક શહેર કોમમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમ દરમિયાન અમેરિકા સાથે કોઈપણ પ્રકારની નવી વાટાઘાટો અથવા સમજૂતીનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે પશ્ચિમી દેશો પર વિશ્વાસ કરવો ઈરાનના રાષ્ટ્રીય હિતમાં નથી. તેમના આ નિવેદનને દેશના હાર્ડલાઈનર નેતાઓ અને ધાર્મિક સંગઠનોએ સકારાત્મક રીતે સ્વીકાર્યું હતું. ત્યારબાદ રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ કે અલી ખુમૈની હવે માત્ર ધાર્મિક પરિવારના સભ્ય તરીકે નહીં, પરંતુ એક પ્રભાવશાળી રાજકીય ચહેરા તરીકે પણ પોતાની ઓળખ મજબૂત કરી રહ્યા છે.

રાજકીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, ઈરાનની સત્તા વ્યવસ્થામાં કોઈપણ નેતાની સ્વીકાર્યતા માત્ર ધાર્મિક પ્રતિષ્ઠા પર આધારિત નથી. સુરક્ષા તંત્ર, રાજકીય જૂથો, ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને નિષ્ણાતોની સભા (Assembly of Experts) જેવા અનેક સંસ્થાગત પરિબળો મળીને સર્વોચ્ચ નેતાની પસંદગી કરે છે. આવા સંજોગોમાં IRGC જેવા શક્તિશાળી સંગઠનનું સમર્થન કોઈપણ નેતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જોકે આ સંબંધમાં હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ અથવા ઔપચારિક જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.

બીજી તરફ, મોજતબા ખામેનેઈ હજુ પણ સંભવિત ઉત્તરાધિકારીઓમાં સૌથી મજબૂત નામ તરીકે જોવામાં આવે છે. તેઓ લાંબા સમયથી દેશના ધાર્મિક અને વહીવટી માળખામાં પ્રભાવશાળી માનવામાં આવે છે. જોકે ઈરાનના બંધારણ અનુસાર સર્વોચ્ચ નેતાની પસંદગી નિષ્ણાતોની સભા દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તેમાં ધાર્મિક લાયકાત, રાજકીય અનુભવ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા તેમજ વ્યાપક સ્વીકાર્યતા જેવા અનેક પાસાઓ પર વિચાર કરવામાં આવે છે. તેથી હાલ કોઈ એક વ્યક્તિને નિશ્ચિત ઉત્તરાધિકારી જાહેર કરવું યોગ્ય માનવામાં આવતું નથી.

આ દરમિયાન ઈરાનની વિદેશ નીતિ પણ વૈશ્વિક ચર્ચાનો વિષય બની રહી છે. દેશ ખાડી વિસ્તારમાં પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખવાની વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહ્યો છે, જ્યારે અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો સાથે પરમાણુ કાર્યક્રમ, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓને લઈને તણાવ યથાવત છે. તાજેતરમાં અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પર 20 ટકા ટોલ લગાવવાની વાતને લઈને પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભવિષ્યમાં આવા કોઈ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવે તો તેની વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અને સમુદ્રી વેપાર પર વ્યાપક અસર પડી શકે છે.

રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે અલી ખુમૈનીની વધતી રાજકીય સક્રિયતા એ સંકેત આપે છે કે ઈરાનના વિવિધ શક્તિ કેન્દ્રો ભવિષ્યની રાજકીય પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે. જોકે હાલ દેશના સર્વોચ્ચ નેતૃત્વમાં કોઈ સત્તાવાર ફેરફાર થયો નથી. આગામી સમયમાં નિષ્ણાતોની સભા, ધાર્મિક નેતૃત્વ, IRGC અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓની ભૂમિકા નક્કી કરશે કે ઈરાનની સત્તાનું આગામી નેતૃત્વ કોના હાથમાં જશે.

હાલ માટે એટલું સ્પષ્ટ છે કે અલી ખુમૈનીનો ઉદય માત્ર એક વ્યક્તિની રાજકીય સક્રિયતા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેને ઈરાનની આંતરિક રાજનીતિમાં બદલાતા શક્તિ સંતુલનના મહત્વપૂર્ણ સંકેત તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે. આ જ કારણ છે કે સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયા સહિત વિશ્વના અનેક દેશોની નજર હવે ઈરાનના આ રાજકીય વિકાસ પર કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે.