POCSO એક્ટના દુરુપયોગ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતા, કહ્યું – ‘આબરૂ બચાવવા માતા-પિતા નોંધાવે છે કેસ’

નવી દિલ્હી, ભારત

સુપ્રીમ કોર્ટે કિશોર-કિશોરીઓ વચ્ચે પરસ્પર સંમતિથી બનેલા સંબંધોમાં **બાળકોને યૌન ગુનાઓથી સુરક્ષા અધિનિયમ (POCSO Act)**ના કથિત દુરુપયોગ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અદાલતે જણાવ્યું કે ઘણા કેસોમાં જ્યારે કિશોર છોકરો અને કિશોરી પરિવારની ઈચ્છા વિરુદ્ધ સાથે રહેવા જાય છે અથવા લગ્ન કરે છે, ત્યારે માતા-પિતા પોતાની સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અથવા કહેવાતી “આબરૂ” બચાવવા માટે ફોજદારી કેસ નોંધાવે છે. અદાલતે આ વલણને ગંભીર સામાજિક અને કાનૂની પડકાર ગણાવી સરકારને તેનો વ્યવહારુ ઉકેલ શોધવા જણાવ્યું છે.

આ ટિપ્પણી ન્યાયમૂર્તિ બી. વી. નાગરત્ના અને ન્યાયમૂર્તિ આર. મહાદેવનની બેન્ચે સ્વપ્રેરિત (Suo Motu) કેસની સુનાવણી દરમિયાન કરી હતી. આ કેસ કિશોરોના ગોપનીયતાના અધિકાર અને પરસ્પર સંમતિથી બનેલા સંબંધોના કાનૂની પાસાઓ સાથે સંબંધિત છે. સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે જણાવ્યું કે POCSO એક્ટનો હેતુ બાળકોને યૌન શોષણ અને અત્યાચારથી સુરક્ષા આપવાનો છે, પરંતુ કેટલાક કેસોમાં તેનો ઉપયોગ એવા કિશોર સંબંધોમાં પણ થઈ રહ્યો છે જ્યાં બંને પક્ષો વચ્ચેનો સંબંધ પરસ્પર સંમતિથી બનેલો હોય છે.

સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે સવાલ ઉઠાવ્યો કે કોઈ રાજ્ય બે કિશોરોને એકબીજા સાથે જતાં કેવી રીતે રોકી શકે? અદાલતે જણાવ્યું કે 15થી 18 વર્ષની ઉંમર જીવનનો અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કો છે, જ્યાં ભાવનાત્મક અને માનસિક પરિવર્તનો સ્વાભાવિક હોય છે. આવા કેસોમાં દરેક ઘટનાને સમાન રીતે જોઈને POCSOની કડક જોગવાઈઓ લાગુ કરવી યોગ્ય છે કે નહીં, તે અંગે ગંભીરતાથી વિચારવાની જરૂર છે.

સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ માધવી દીવાનએ અદાલતને એક એવા કેસની માહિતી આપી જેમાં એક સગીર યુવતી 25 વર્ષીય યુવક સાથે ઘર છોડીને ચાલી ગઈ હતી અને બાદમાં બંનેએ લગ્ન કર્યા હતા. અદાલતને જણાવાયું કે હાલમાં બંને સાથે રહે છે અને તેમને એક સંતાન પણ છે. બીજી તરફ સામાજિક કાર્યકરોની એક સમિતિના અહેવાલમાં જણાવાયું કે આવા કેસોમાં 17થી 18 વર્ષના કિશોરોને જેલમાં મોકલી દેવામાં આવે છે, જેના કારણે તેમનું ભવિષ્ય ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થાય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે તેની સમક્ષ આવા અનેક કેસો આવે છે જેમાં 16થી 18 વર્ષના કિશોરો પરસ્પર સંમતિથી ઘર છોડીને ચાલ્યા જાય છે. ત્યારબાદ પરિવાર દ્વારા POCSO હેઠળ કેસ નોંધાવવામાં આવે છે, પરંતુ લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ અદાલતને અનેક કેસોમાં આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવા પડે છે. અદાલતે જણાવ્યું કે આવા કેસોમાં કાયદાના હેતુ અને તેના વાસ્તવિક ઉપયોગ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અત્યંત જરૂરી છે.

બેન્ચે એ પણ નોંધ્યું કે વર્ષ 2012માં સંમતિથી યૌન સંબંધ માટેની લઘુત્તમ ઉંમર 16 વર્ષથી વધારીને 18 વર્ષ કરવામાં આવી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે સામાજિક પરિસ્થિતિઓ પહેલાં પણ અસ્તિત્વમાં હતી, પરંતુ કાયદામાં થયેલા ફેરફાર બાદ આવા કેસોની કાનૂની સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. તેથી બાળકોની સુરક્ષા જળવાઈ રહે તે સાથે કાયદાનો એવો ઉપયોગ ન થાય કે જેના કારણે કોઈ કિશોરનું ભવિષ્ય બિનજરૂરી રીતે પ્રભાવિત થાય.

સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર તરફથી અદાલતને જણાવાયું કે બાળકો અને કિશોરોમાં જાગૃતિ વધારવા માટે એક વ્યાપક યોજના તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. સરકારે જણાવ્યું કે ધોરણ 6થી જ વયને અનુરૂપ રીતે POCSO કાયદો, બાળ સુરક્ષા અને કિશોર શિક્ષણ સંબંધિત માહિતી વિદ્યાર્થીઓને આપવામાં આવશે, જેથી તેઓ પોતાના અધિકારો અને જવાબદારીઓને વધુ સારી રીતે સમજી શકે.

જોકે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા POCSO કેસોની દેખરેખ માટે કેન્દ્રીય ડેશબોર્ડ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે તેને સ્વીકાર્યો નહોતો. અદાલતે જણાવ્યું કે દરેક હાઈકોર્ટ પાસે બાળ અધિકારો સંબંધિત સમિતિઓ પહેલેથી જ કાર્યરત છે અને રાજ્ય સરકારો આ વ્યવસ્થાની દેખરેખ રાખી શકે છે. તેથી અલગથી કેન્દ્રીય દેખરેખ તંત્રની જરૂરિયાત અંગે ફરી વિચાર કરવાની જરૂર છે.

આ કેસ હાલ વિચારાધીન છે અને સુપ્રીમ કોર્ટે તેની આગામી સુનાવણી 17 જુલાઈના રોજ નિર્ધારિત કરી છે. કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ કેસમાં આવનાર નિર્ણય POCSO એક્ટના અમલીકરણ, કિશોરોના અધિકારો અને બાળ સુરક્ષા સંબંધિત કેસોમાં ભવિષ્યની ન્યાયિક દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.