અંતરિક્ષની નવી દોડમાં ચીનનો મોટો દાવ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક લોન્ચ સિસ્ટમથી શું SpaceXને મળશે પડકાર?

બેઇજિંગ, ચીન

અંતરિક્ષ ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં વિશ્વના બે મોટા ખેલાડીઓ અમેરિકા અને ચીન હવે નવી ટેક્નોલોજીના આધારે એકબીજાને પડકાર આપવા માટે તૈયાર થઈ રહ્યા છે. તાજેતરમાં ચીને પોતાના પુનઃઉપયોગી (Reusable) લૉંગ માર્ચ 10B રૉકેટના પ્રથમ તબક્કાના બૂસ્ટરનું સફળ પરીક્ષણ કરીને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનમાં મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ મેળવી છે. આ પરીક્ષણ દરમિયાન બૂસ્ટર સમુદ્રમાં બનાવવામાં આવેલા વિશેષ પ્લેટફોર્મ પર સુરક્ષિત રીતે ઉતર્યો હતો. આ સાથે અમેરિકા પછી પુનઃઉપયોગી રૉકેટ ટેક્નોલોજીમાં નોંધપાત્ર સફળતા મેળવનાર દેશોમાં ચીનનું નામ પણ જોડાયું છે.

જોકે ચીનની મહત્ત્વાકાંક્ષા માત્ર પુનઃઉપયોગી રૉકેટ સુધી મર્યાદિત નથી. હવે તે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક લોન્ચ સિસ્ટમ જેવી અદ્યતન ટેક્નોલોજી વિકસાવવા પર પણ કામ કરી રહ્યું છે. આ ટેક્નોલોજીનો મુખ્ય હેતુ રૉકેટને ઉડાનના પ્રારંભિક તબક્કામાં વીજળીની મદદથી વધારાની ગતિ આપવાનો છે, જેથી રાસાયણિક ઇંધણ (Chemical Fuel)નો વપરાશ ઓછો થઈ શકે. જો આ યોજના સફળ થાય તો ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષ મિશનની કિંમત ઘટાડવા અને વધુ પેલોડ અંતરિક્ષમાં મોકલવાની દિશામાં મોટો બદલાવ આવી શકે છે.

નવી ટેક્નોલોજીની જરૂર શા માટે?

પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ કોઈપણ અંતરિક્ષ મિશન માટે સૌથી મોટો પડકાર છે. કોઈપણ રૉકેટને પૃથ્વીની નીચલી કક્ષામાં પહોંચવા માટે અંદાજે 7.8 કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડની ગતિ મેળવવી પડે છે, જ્યારે પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળવા માટે લગભગ 11.2 કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડની ઝડપ જરૂરી બને છે.

આ કારણે હાલ ઉપયોગમાં લેવાતા મોટાભાગના રૉકેટ ભારે પ્રમાણમાં કેમિકલ ઇંધણ સાથે ઉડાન ભરે છે. વધુ ઇંધણ એટલે વધુ વજન અને વધુ વજન એટલે વધુ ઇંધણની જરૂરિયાત. આ જ કારણથી રૉકેટને અનેક તબક્કામાં બનાવવામાં આવે છે, જેથી ઉપયોગ પછી ખાલી થઈ ગયેલા ભાગોને અલગ કરી શકાય.

SpaceXએ કેવી રીતે બદલ્યું અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર?

ઇલોન મસ્કની કંપની SpaceXએ ફાલ્કન 9 અને સ્ટારશિપ જેવા પુનઃઉપયોગી રૉકેટ વિકસાવી અંતરિક્ષ ઉદ્યોગમાં નવી ક્રાંતિ લાવી છે. ફાલ્કન 9નો પ્રથમ તબક્કો મિશન પૂર્ણ કર્યા પછી સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર પરત આવે છે અને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેના કારણે લોન્ચિંગનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે અને અંતરિક્ષ મિશન અગાઉની સરખામણીએ વધુ સસ્તા બન્યા છે.

જોકે SpaceXના તમામ રૉકેટ હજુ પણ પરંપરાગત કેમિકલ એન્જિન પર આધારિત છે. એટલે કે પુનઃઉપયોગી ટેક્નોલોજી હોવા છતાં ઉડાનના પ્રારંભિક તબક્કા માટે મોટી માત્રામાં ઇંધણની જરૂરિયાત યથાવત રહે છે.

શું છે ચીનની ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક લોન્ચ સિસ્ટમ?

ચીન જે ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે તેમાં રૉકેટને સીધા એન્જિન શરૂ કરીને ઉડાડવામાં આવશે નહીં. તેના બદલે જમીન પર બનાવવામાં આવેલા લાંબા ટ્રેક પર શક્તિશાળી ઇલેક્ટ્રિક મોટરની મદદથી રૉકેટને પહેલેથી જ ઊંચી ગતિ આપવામાં આવશે. જ્યારે રૉકેટ જરૂરી પ્રારંભિક ગતિ પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારબાદ તેના કેમિકલ એન્જિન ચાલુ થશે અને તે અંતરિક્ષ તરફ આગળ વધશે.

આ ટેક્નોલોજીનો સૌથી મોટો ફાયદો એ માનવામાં આવે છે કે ઉડાનના પ્રારંભિક તબક્કામાં ઇંધણનો ઓછો વપરાશ થશે. તેના કારણે રૉકેટ વધુ ઉપયોગી પેલોડ લઈને અંતરિક્ષમાં જઈ શકશે અને સમગ્ર મિશનની કિંમતમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે.

અહેવાલો મુજબ ચીને આ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી હાઈ-ટેમ્પરેચર સુપરકન્ડક્ટિંગ નેવિગેશન સિસ્ટમનું પ્રારંભિક પરીક્ષણ પણ કર્યું છે. આ પરીક્ષણ તિબેટના પટારી વિસ્તાર નજીક કરવામાં આવ્યું હોવાની માહિતી સામે આવી છે.

પડકારો હજુ પણ મોટા છે

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આ ટેક્નોલોજીને વ્યવહારિક સ્વરૂપ આપવું સરળ નથી. તેના માટે અનેક કિલોમીટર લાંબો ટ્રેક, અત્યંત શક્તિશાળી ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલી અને ખૂબ જ ચોક્કસ નિયંત્રણ વ્યવસ્થાની જરૂર પડશે. ઉપરાંત, એટલી ઊંચી ગતિએ રૉકેટને આગળ ધપાવતી વખતે તેના પર પડતા ભારે દબાણને નિયંત્રિત કરવું પણ એક મોટી તકનીકી પડકારરૂપ બાબત છે.

શું SpaceXને મળશે ટક્કર?

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નજીકના ભવિષ્યમાં SpaceX માટે સૌથી મોટો પડકાર ચીનનો રિયૂઝેબલ લૉંગ માર્ચ 10B કાર્યક્રમ બની શકે છે, જ્યારે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક લોન્ચ સિસ્ટમ હજુ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. આ ટેક્નોલોજીને વાસ્તવિક અંતરિક્ષ મિશન સુધી પહોંચવામાં હજુ સમય લાગશે.

જો કે, જો ચીન આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટને સફળતાપૂર્વક સાકાર કરવામાં સફળ થશે, તો અંતરિક્ષ ઉદ્યોગમાં નવી ટેક્નોલોજીકલ ક્રાંતિ આવી શકે છે. ઓછું ઇંધણ, ઓછો ખર્ચ અને વધુ પેલોડ ક્ષમતા ધરાવતા મિશન ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષ યાત્રાના નવા ધોરણ બની શકે છે. હાલ વિશ્વની નજર એ વાત પર છે કે ચીન પોતાની આ મહત્ત્વાકાંક્ષી ટેક્નોલોજીને પ્રયોગશાળામાંથી વાસ્તવિક લોન્ચ પેડ સુધી કેટલી ઝડપથી પહોંચાડે છે.