80 વર્ષ જૂની રક્ષણ નીતિમાંથી બહાર આવી રહ્યું છે જાપાન, ચીન કેમ ચિંતિત? એશિયામાં બદલાતા વ્યૂહાત્મક સમીકરણોની સંપૂર્ણ કહાની

નવી દિલ્હી, દિલ્હી

દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછી લગભગ આઠ દાયકાઓ સુધી શાંતિપ્રિય અને આત્મરક્ષાકેન્દ્રિત નીતિ અપનાવનાર જાપાન હવે પોતાની રક્ષા અને સુરક્ષા વ્યૂહરચનામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરી રહ્યું છે. રક્ષણ બજેટમાં વધારો, આધુનિક હથિયારોના વિકાસ, હથિયારોના નિકાસ સંબંધિત નિયમોમાં છૂટછાટ અને અમેરિકા સહિતના મિત્ર દેશો સાથે વધતું સૈન્ય સહકાર સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં નવી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. ખાસ કરીને ચીન આ બદલાતી પરિસ્થિતિને લઈને વધુ સતર્ક બન્યું છે.

દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ બાદ જાપાનના બંધારણના કલમ-9 હેઠળ દેશે યુદ્ધનો માર્ગ છોડીને માત્ર આત્મરક્ષા સુધી સૈન્યની ભૂમિકા મર્યાદિત રાખવાનો નિર્ણય લીધો હતો. દાયકાઓ સુધી જાપાને પોતાના રક્ષણ ખર્ચને નિયંત્રિત રાખ્યો હતો અને હથિયારોના નિકાસ પર પણ કડક પ્રતિબંધ જાળવી રાખ્યો હતો. આ નીતિને કારણે જાપાનને વિશ્વમાં એક શાંતિપ્રિય અને જવાબદાર દેશ તરીકે ઓળખ મળી હતી.

પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એશિયાની સુરક્ષા પરિસ્થિતિમાં ઝડપથી ફેરફાર થયો છે. પૂર્વી ચીન સમુદ્રમાં વધતા દરિયાઈ વિવાદો, તાઈવાનને લઈને અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે વધતી વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા તેમજ ઉત્તર કોરિયાના સતત મિસાઈલ પરીક્ષણોએ જાપાનની સુરક્ષા ચિંતાઓમાં વધારો કર્યો છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને જાપાને પોતાની રક્ષા ક્ષમતાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે.

જાપાન લાંબા અંતરની મિસાઈલ ક્ષમતા વિકસાવવા, સાયબર સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવા અને આધુનિક રક્ષણ પ્રણાલીઓમાં રોકાણ વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. સાથે સાથે અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય સહયોગી દેશો સાથે સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને પણ વધુ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવી રહ્યું છે. જાપાન સરકારનું કહેવું છે કે આ તમામ પગલાં બદલાતા વૈશ્વિક સુરક્ષા પડકારો સામે દેશની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી છે.

બીજી તરફ ચીન આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને શંકાની નજરે જોઈ રહ્યું છે. બેઇજિંગનું માનવું છે કે જાપાનનું વધતું સૈન્ય સશક્તિકરણ એશિયામાં સ્થિરતા અને શક્તિના સંતુલન પર અસર કરી શકે છે. ચીન વારંવાર જાપાનના યુદ્ધકાળના ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ કરીને ટોક્યોને સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં સંયમ રાખવાની સલાહ આપે છે. ઉપરાંત, અમેરિકા અને જાપાન વચ્ચે મજબૂત બનતા રક્ષણ સંબંધોને પણ ચીન પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતો માટે પડકારરૂપ માને છે.

જાપાને જોકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેની નવી રક્ષણ નીતિ કોઈ ચોક્કસ દેશને નિશાન બનાવીને બનાવવામાં આવી નથી. સરકારના જણાવ્યા મુજબ મુખ્ય હેતુ દેશની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાનો, દરિયાઈ સીમાઓનું રક્ષણ કરવાનો અને સંભવિત સુરક્ષા જોખમોનો અસરકારક રીતે સામનો કરવાનો છે. જાપાનનો દાવો છે કે તેની તમામ સૈન્ય તૈયારીઓ સંપૂર્ણપણે રક્ષણાત્મક છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા તથા નિયમોનું પાલન કરીને કરવામાં આવી રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક બાબતોના નિષ્ણાતોના મતે જાપાનની નવી રક્ષણ નીતિ આગામી વર્ષોમાં સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રની ભૂ-રાજનીતિને અસર કરી શકે છે. જો જાપાન પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર ચાલુ રાખશે અને તેના પ્રતિસાદરૂપે ચીન પણ પોતાની વ્યૂહરચનામાં વધુ ફેરફારો કરશે, તો એશિયામાં શક્તિના નવા સમીકરણો ઊભા થઈ શકે છે. પરિણામે પ્રાદેશિક કૂટનીતિ, સુરક્ષા સહકાર અને વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા પર પણ તેની લાંબા ગાળાની અસર જોવા મળી શકે છે.