‘બુલડોઝર કાર્યવાહી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી’, ગેરકાયદેસર બાંધકામ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી, નોટિસ આપવી રહેશે ફરજિયાત

નવી દિલ્હી, ભારત

ગેરકાયદેસર બાંધકામો સામે બુલડોઝર કાર્યવાહી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી એકવાર પોતાનો અભિપ્રાય સ્પષ્ટ કરતાં મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું છે કે 13 નવેમ્બર 2024ના તેના ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે ગેરકાયદેસર બાંધકામોને તોડફોડથી સંપૂર્ણ સુરક્ષા મળી ગઈ છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કોઈ બાંધકામ ગેરકાયદેસર હોય તો સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરી શકે છે, પરંતુ તેના માટે નક્કી કરેલી કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું ફરજિયાત રહેશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે આ ટિપ્પણી તે અવમાનના અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન કરી હતી, જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે વિવિધ રાજ્યોમાં બુલડોઝર કાર્યવાહી દરમિયાન અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા માર્ગદર્શનોનું પાલન કરવામાં આવ્યું નહોતું. સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે એ પણ જણાવ્યું કે આવા કેસોની સુનાવણી સંબંધિત હાઇકોર્ટ કરશે અને તે જ નક્કી કરશે કે અદાલતના આદેશોનું ઉલ્લંઘન થયું છે કે નહીં.

નવેમ્બર 2024ના ચુકાદામાં શું કહેવામાં આવ્યું હતું?

સુપ્રીમ કોર્ટે 13 નવેમ્બર 2024ના રોજ દેશભરમાં બુલડોઝર કાર્યવાહી માટે વિગતવાર માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ મકાન, દુકાન અથવા અન્ય મિલકતને તોડતા પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિને કારણ દર્શાવો નોટિસ (Show Cause Notice) આપવી ફરજિયાત રહેશે. ઉપરાંત, નોટિસ મળ્યા બાદ અસરગ્રસ્ત પક્ષને પોતાનો જવાબ આપવા માટે ઓછામાં ઓછા 15 દિવસનો સમય આપવો જરૂરી રહેશે.

અદાલતે એ પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો કે તોડફોડની સમગ્ર પ્રક્રિયા પારદર્શક, નિષ્પક્ષ અને કાયદા મુજબ હોવી જોઈએ. યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વગર કોઈપણ મિલકત તોડી પાડવી યોગ્ય માનવામાં આવશે નહીં.

‘ગેરકાયદેસર બાંધકામને સંપૂર્ણ સુરક્ષા મળી શકે નહીં’

તાજેતરની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે તેના અગાઉના ચુકાદાની ખોટી વ્યાખ્યા કરવી યોગ્ય નથી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કોઈ બાંધકામ કાયદા મુજબ ગેરકાયદેસર હોવાનું સાબિત થાય તો પ્રશાસન તેને દૂર કરવાની કાર્યવાહી કરી શકે છે. જોકે, કાર્યવાહી પહેલાં અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની સંપૂર્ણ તક આપવી જરૂરી છે.

અદાલતે જણાવ્યું કે તેનો હેતુ ગેરકાયદેસર બાંધકામોને રક્ષણ આપવાનો નથી, પરંતુ કોઈપણ નાગરિકના બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ન થાય અને પ્રશાસન મનસ્વી રીતે બુલડોઝર કાર્યવાહી ન કરે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

અવમાનના અરજીઓ પર હાઇકોર્ટ કરશે નિર્ણય

સુપ્રીમ કોર્ટે અવમાનના અરજીઓ પર સીધી સુનાવણી કરવાને બદલે સંબંધિત હાઇકોર્ટોને આ કેસોમાં નિર્ણય લેવા જણાવ્યું છે. અદાલતનું માનવું છે કે જો કોઈ રાજ્યમાં તેના માર્ગદર્શનોનું પાલન ન થયું હોય તો સંબંધિત હાઇકોર્ટ હકીકતો અને પરિસ્થિતિઓના આધારે યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

આથી એ પણ સ્પષ્ટ થયું છે કે બુલડોઝર કાર્યવાહી સંબંધિત વિવાદોમાં હવે સૌપ્રથમ સંબંધિત રાજ્યના હાઇકોર્ટની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

દેશભરમાં સુપ્રીમ કોર્ટના માર્ગદર્શનો અમલમાં

સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા નવેમ્બર 2024માં જાહેર કરાયેલા માર્ગદર્શનો સમગ્ર દેશમાં લાગુ છે. તેનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોઈપણ વ્યક્તિની મિલકતને યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા વિના તોડી પાડવામાં ન આવે. પ્રશાસને પહેલાં નોટિસ આપવી, જવાબ માટે પૂરતો સમય આપવો અને ત્યારબાદ જ જરૂરી કાર્યવાહી કરવી પડશે.

કાનૂની નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણી પ્રશાસન અને નાગરિકો બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે. એક તરફ ગેરકાયદેસર બાંધકામો સામે કાર્યવાહીનો માર્ગ ખુલ્લો રહે છે, તો બીજી તરફ નાગરિકોના કાનૂની અધિકારોનું પણ રક્ષણ સુનિશ્ચિત થાય છે.

હાલ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બુલડોઝર કાર્યવાહી પર કોઈ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ કોઈપણ તોડફોડ પહેલાં કારણ દર્શાવો નોટિસ, 15 દિવસનો સમય અને **કાયદેસરની પ્રક્રિયા (Due Process of Law)**નું પાલન કરવું ફરજિયાત રહેશે. હવે અવમાનના સંબંધિત કેસોની આગળની સુનાવણી સંબંધિત હાઇકોર્ટોમાં થશે, જ્યાં અદાલતના માર્ગદર્શનોના પાલનની સમીક્ષા કરવામાં આવશે.