એલ નીનો એલર્ટ: ભારતમાં નબળો પડી શકે છે માનસૂન, વધી શકે છે ગરમી; ખેડૂતો અને સરકાર માટે પડકારજનક બની શકે છે આગામી મહિના

નવી દિલ્હી: ભારતમાં માનસૂનના આગમન પહેલાં હવામાનને લઈને મોટી ચિંતા સામે આવી છે. World Meteorological Organizationએ ચેતવણી આપી છે કે પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી વિકસતી અલ નીનો (El Niño) સ્થિતિ આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલીને અસર કરી શકે છે. તેનો પ્રભાવ ભારતના માનસૂન, તાપમાન અને કૃષિ ઉત્પાદન પર પણ જોવા મળી શકે છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો અલ નીનોની અસર મજબૂત બને છે, તો દેશના ઘણા વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછી વરસાદી પરિસ્થિતિ અને સામાન્ય કરતાં વધુ તાપમાન નોંધાઈ શકે છે. તે ખેડૂતો તેમજ સરકાર માટે નવી પડકારજનક પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે.

જૂનથી ઓગસ્ટ દરમિયાન 80% સંભાવના

WMOના તાજેતરના મૂલ્યાંકન અનુસાર જૂનથી ઓગસ્ટ વચ્ચે અલ નીનો વિકસવાની સંભાવના લગભગ 80 ટકા છે. સંગઠને વધુમાં જણાવ્યું છે કે તેની નવેમ્બર સુધી યથાવત રહેવાની સંભાવના 90 ટકા જેટલી છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે દક્ષિણ-પશ્ચિમ માનસૂનના સમગ્ર સીઝન પર તેની અસર પડી શકે છે.

શું છે અલ નીનો?

El Niño એક હવામાન પ્રક્રિયા છે જેમાં પ્રશાંત મહાસાગરના પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધુ વધી જાય છે. તેના કારણે વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં વરસાદ, તાપમાન અને હવામાનની સ્થિતિમાં ફેરફાર જોવા મળે છે.

ભારતમાં અલ નીનોનો સંબંધ ઘણીવાર નબળા માનસૂન, ઓછી વરસાદી સ્થિતિ અને વધુ ગરમી સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે.

કૃષિ ક્ષેત્ર પર પડી શકે છે મોટી અસર

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે અને અહીંની મોટી વસ્તી ખેતી પર નિર્ભર છે. ખરીફ પાકોની વાવણી મુખ્યત્વે માનસૂન દરમિયાન થાય છે. જો વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહે તો પાક ઉત્પાદન પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે, જે ખેડૂતોની આવક અને દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા બંનેને અસર કરી શકે છે.

વધુ ગરમી અને લૂની સંભાવના

India Meteorological Departmentએ પહેલેથી જ જૂન મહિનામાં વધુ ગરમી પડવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. અનેક રાજ્યોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઊંચું રહેવાનો અંદાજ છે. તેના કારણે લૂની ઘટનાઓમાં વધારો થઈ શકે છે તેમજ વીજળી અને પાણીની માંગ પણ વધી શકે છે.

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર વૃદ્ધો, બાળકો અને લાંબા સમય સુધી બહાર કામ કરતા લોકો માટે ગરમી સંબંધિત સ્વાસ્થ્ય જોખમો વધી શકે છે.

સરકારની તૈયારી શરૂ

સંભવિત પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે પણ તૈયારી શરૂ કરી દીધી છે. Shivraj Singh Chouhanની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી સમીક્ષા બેઠકમાં રાજ્યોના અધિકારીઓ અને કૃષિ નિષ્ણાતોએ ભાગ લીધો હતો.

બેઠકમાં ઓછા પાણીમાં ઉગતા પાકોને પ્રોત્સાહન, દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક બીજોના ઉપયોગ અને જળ સંરક્ષણના પગલાં અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ખેડૂતોને હવામાન આધારિત કૃષિ સલાહ ઉપલબ્ધ કરાવવા અને જિલ્લા સ્તરે આપાતકાલીન યોજનાઓ સક્રિય કરવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર હાલ સંતોષકારક

રાહતની વાત એ છે કે દેશના મુખ્ય જળાશયોમાં હાલમાં પાણીનું સ્તર સામાન્ય કરતાં આશરે 127 ટકા વધુ હોવાનું જણાવાયું છે. આ સ્થિતિ ટૂંકા ગાળામાં સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. જોકે માનસૂનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય તો આ રાહત લાંબા સમય સુધી પૂરતી ન રહે.

કેરળમાં માનસૂનના આગમનમાં વિલંબ

IMDના નવા અનુમાન મુજબ માનસૂન હવે 4 જૂનની આસપાસ Keralaમાં પ્રવેશી શકે છે. અગાઉ તેના 1 જૂન સુધી પહોંચવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી. માનસૂનની શરૂઆતમાં થયેલો આ વિલંબ પણ હવામાન નિષ્ણાતો માટે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

નિષ્કર્ષ

હાલમાં હવામાન વૈજ્ઞાનિકોની નજર પ્રશાંત મહાસાગરમાં વિકસતી પરિસ્થિતિઓ પર ટકેલી છે. આગામી અઠવાડિયામાં અલ નીનોની તીવ્રતા અને તેની અસર વધુ સ્પષ્ટ થશે. પરંતુ અત્યારથી જ મળતા સંકેતો દર્શાવે છે કે આ વર્ષનું માનસૂન સામાન્ય વર્ષોની તુલનામાં વધુ પડકારજનક બની શકે છે. ખેડૂતો, રાજ્ય સરકારો અને નીતિ નિર્માતાઓએ સમયસર તૈયારી કરીને સંભવિત નુકસાન ઘટાડવાના પ્રયાસો કરવા પડશે.