પચ્છીસ મહિનામાં વૈશ્વિક શૈક્ષણિક પ્રકાશન ક્ષેત્રમાં જે બદલાવ આવ્યા છે તે છેલ્લા બે દાયકાની બધી ઘટનાઓ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
ચીન પોતાની શૈક્ષણિક સ્વાયત્તતા સ્થાપિત કરવા માટે સતત પ્રયાસો કરી રહ્યો છે. આ દેશ હવે પોતાના સંશોધન અને પ્રકાશનને વૈશ્વિક દબાણ વગર વિકસાવવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે, જેથી પોતાનું જ્ઞાન અને સંશોધન વિશ્વના બીજા દેશોથી મળતુંતું મર્યાદિત ન રહે.
અમેરિકા પ્રકાશનના ખર્ચ પર ગંભીર નિરીક્ષણ કરી રહ્યું છે. અનેક યુનિверсિટી અને સંશોધન સંસ્થાઓએ વ્યાપક ખર્ચ સંબંધિત ચર્ચાઓ શરૂ કરી છે અને ઉજળી રીતે ખર્ચ ઘટાડવા માટે નીતિ ઘડવી પણ શરૂ કરી છે.
અસ્ટ્રેલિયાએ તાત્કાલિક અને મફત પ્રવેશ (ઇમિડિયેટ એક્સેસ) મુદ્દાને પ્રાથમિકતા આપી છે. આ ટેકનોલોજી આધારિત પગલાં સંશોધનને ઝડપી રીતે શેર કરવાની દિશામાં મોટી પ્રગતિરૂપ છે.
યુરોપ અને આફ્રિકા ઓપન એક્સેસ અને જાહેર ક્રિયેટિવ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રાક્ચર (public infrastructure) બનાવી રહ્યાં છે, જેથી તમામ શોધકારો માટે સામગ્રીની доступિતા સુનિશ્ચિત થઈ શકે.
લેટિન અમેરિકા હાલમાં પણ સ્વનિર્ભરતા હેઠળના મોડલનું માર્ગદર્શક સ્થાન ધરાવે છે. અહીંના દેશોએ સ્થાનિક પ્રકાશન, શોધ અને શેરિંગના મોડલ વિકસાવી કર્યા છે જે ભારત માટે પણ એક ઉદાહરણ બની શકે છે.
ભારત, જેમાં વૈશ્વિક સ્તરે સંશોધન પાછળ ઝડપથી આગળ વધવાનું શક્તિશાળી તકો છે, બની રહેલા આ વૈશ્વિક પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યાં છે? શું ભારતને પણ પ્રકાશક સંસ્થાઓને ચૂકવણીથી અવકાશ મેળવી તેના સંશોધન અને પ્રકાશન ક્ષેત્રને વધુ લોકમૈત્રી અને આર્થિક દૃષ્ટિએ મજબૂત બનાવવા માટે સાથે આવવું જોઈએ?
વૈશ્વિક દૃષ્ટિએ પ્રકાશન પર ખર્ચ ઓછું કરવા, માહિતી વહેંચવાની ઝડપ વધારવા અને શૈક્ષણિક સંશોધનનું સ્વતંત્રત્વ વધારવા મોટા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. ભારતને પણ આ બદલાવને સમજવુ જોઈએ અને પોતાની ઓળખી ગોઠવાળેલી નીતિઓ સાથે આ દિશામાં ઝડપથી આગળ વધવું આવશ્યક છે.
હવે પ્રશ્ન એવો છે કે શું ભારત વૈશ્વિક શૈક્ષણિક સ્વતંત્રતા અને સહયોગને ધ્યાનમાં રાખીને મુક્ત અને સલામત સંશોધન માળખું બનાવવા માટે પગલાં લઈને આ પરિવર્તનનો ભાગ બનશે? સમય હવે નિર્ણય લેવાનો છે, અને આ ક્ષેત્રમાં શૈક્ષણિક પ્રગતિ માટે ભારતના પગલાં અનિવાર્ય બની ગયા છે.
