ભારતની સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ ક્ષમતા અંગે રિપોર્ટમાં મોટો દાવો, પાકિસ્તાન પાસે નથી અસરકારક જવાબ

નવી દિલ્હી, ભારત

ભારતની વ્યૂહાત્મક અને પરમાણુ શક્તિ અંગે પ્રકાશિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય રિપોર્ટમાં મોટો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટ અનુસાર ભારતે કોઈ વિશેષ પ્રચાર વિના પોતાની સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવી છે. આ ક્ષમતાથી દેશની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને નવી મજબૂતી મળી છે. રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ ક્ષેત્રમાં ભારતે એવી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી છે, જેના સામે હાલમાં પાકિસ્તાન પાસે કોઈ અસરકારક જવાબ ઉપલબ્ધ નથી.

આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રિત પ્રકાશન **’મોડર્ન ડિપ્લોમસી’**માં પ્રકાશિત રિપોર્ટ મુજબ ભારત હવે એવી ક્ષમતા વિકસાવી ચૂક્યું છે, જેના આધારે પરમાણુ હથિયારોથી સજ્જ પનડુબ્બીઓ દ્વારા સમુદ્રમાંથી પણ જવાબી કાર્યવાહી કરી શકાય છે. નિષ્ણાતોના મતે આ કોઈપણ પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશની સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે યુદ્ધની સ્થિતિમાં પ્રતિરોધક ક્ષમતાને અનેકગણી મજબૂત બનાવે છે.

રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ભારતે પોતાના પનડુબ્બી અભિયાન અને તે સંબંધિત સૈન્ય તૈયારીઓને લાંબા સમય સુધી જાહેર ચર્ચાથી દૂર રાખી હતી. તેથી આ ક્ષેત્રમાં થયેલી પ્રગતિ અંગે બહુ ઓછી માહિતી બહાર આવી હતી. સંરક્ષણ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ સમુદ્રમાં તૈનાત પરમાણુ હથિયારોની સૌથી મોટી શક્તિ તેમની ગુપ્તતા છે. જો દુશ્મન દેશને એ ખબર ન હોય કે પરમાણુ હથિયારોથી સજ્જ પનડુબ્બી ક્યાં છે, તેની પાસે કેટલા હથિયારો છે અથવા તેની કામગીરીની સ્થિતિ શું છે, તો તેને પ્રથમ હુમલામાં નિશાન બનાવવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.

રિપોર્ટ અનુસાર ભારતની આ વ્યૂહરચના તેની **વિશ્વસનીય લઘુત્તમ પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા (Credible Minimum Deterrence)**ને વધુ મજબૂત બનાવે છે. સાથે જ તે **ન્યૂક્લિયર ટ્રાયડ (Nuclear Triad)**ની સંકલ્પનાને પણ મજબૂતી આપે છે. ન્યૂક્લિયર ટ્રાયડનો અર્થ એ છે કે કોઈ દેશ પાસે જમીન, હવા અને સમુદ્ર – ત્રણેય માધ્યમોથી પરમાણુ હથિયારો છોડવાની ક્ષમતા હોય. સંરક્ષણ નિષ્ણાતોના મતે આ કોઈપણ પરમાણુ શક્તિ માટે સૌથી સુરક્ષિત અને અસરકારક પ્રતિરોધક પ્રણાલી ગણાય છે.

રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પાકિસ્તાન પાસે હાલમાં એવી કોઈ પરમાણુ સક્ષમ પનડુબ્બી નથી, જે ભારતની સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ ક્ષમતાનો અસરકારક સામનો કરી શકે. ઉપરાંત આવી પનડુબ્બીના વિકાસ અથવા ખરીદી અંગે પણ કોઈ સ્પષ્ટ સમયરેખા સામે આવી નથી. તેથી સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતાના મામલે ભારતને સ્પષ્ટ વ્યૂહાત્મક લાભ મળ્યો હોવાનું રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ ક્ષમતા કોઈપણ દેશને સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક કેપેબિલિટી (Second Strike Capability) પ્રદાન કરે છે. તેનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ દેશ પર પ્રથમ પરમાણુ હુમલો પણ થાય, તો પણ તે સમુદ્રમાં તૈનાત પોતાની પનડુબ્બીઓ દ્વારા અસરકારક જવાબી કાર્યવાહી કરી શકે છે. આ ક્ષમતા પરમાણુ પ્રતિરોધક વ્યૂહરચનાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ કડી માનવામાં આવે છે.

રિપોર્ટમાં ભારતની પરમાણુ નીતિનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભારત લાંબા સમયથી ‘નો ફર્સ્ટ યુઝ’ (No First Use) નીતિનું સમર્થન કરતું આવ્યું છે. આ નીતિ હેઠળ ભારતે જાહેર કર્યું છે કે તે કોઈપણ સંઘર્ષમાં પ્રથમ પરમાણુ હથિયારનો ઉપયોગ નહીં કરે, પરંતુ જો તેના પર પરમાણુ હુમલો કરવામાં આવશે તો તે અસરકારક જવાબી કાર્યવાહી કરવામાં સક્ષમ રહેશે. સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ ક્ષમતા આ નીતિને વધુ વિશ્વસનીય બનાવે છે.

જોકે, સંરક્ષણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન માત્ર હથિયારોની સંખ્યા અથવા ટેકનિકલ ક્ષમતાથી નક્કી થતું નથી. પ્રદેશમાં શાંતિ જાળવવા માટે રાજદ્વારી સંવાદ, પરસ્પર વિશ્વાસ અને જવાબદાર પરમાણુ નીતિ પણ એટલી જ જરૂરી છે. તેથી કોઈપણ રિપોર્ટને અંતિમ સત્ય માનવાને બદલે તેને સત્તાવાર માહિતી અને સંબંધિત સરકારોના નિવેદનો સાથે પણ જોવો જરૂરી છે.

હાલમાં **’મોડર્ન ડિપ્લોમસી’**ના આ રિપોર્ટ અંગે ભારત સરકાર અથવા પાકિસ્તાન તરફથી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી નથી. જોકે, આ રિપોર્ટ બાદ દક્ષિણ એશિયામાં સમુદ્રી સુરક્ષા, પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા અને પ્રાદેશિક વ્યૂહાત્મક સંતુલન અંગે ફરી ચર્ચા તેજ બની છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી વર્ષોમાં સમુદ્ર આધારિત સૈન્ય ક્ષમતા બંને દેશોની સંરક્ષણ વ્યૂહરચનામાં વધુ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.