નવી દિલ્હી: કેસર એટલે કે સેફ્રોનને દુનિયાનું સૌથી મોંઘું મસાલું માનવામાં આવે છે. તેની કિંમત એટલી ઊંચી હોય છે કે સામાન્ય લોકો માટે રોજિંદા ઉપયોગમાં તેનો સમાવેશ કરવો મુશ્કેલ બની જાય છે. બજારમાં એક કિલો કેસરની કિંમત અંદાજે ₹3.5 લાખથી લઈને ₹5 લાખ સુધી પહોંચી જાય છે. આ કારણે જ તેને “લાલ સોનું” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કેસરનો ઉપયોગ ખાસ કરીને શાહી વાનગીઓ, મીઠાઈઓ, બિરયાની, પુલાવ અને દૂધ આધારિત વાનગીઓમાં કરવામાં આવે છે. તેની વિશિષ્ટ સુગંધ અને ગાઢ રંગ ખોરાકનો સ્વાદ અને દેખાવ બંને અનેકગણો વધારી દે છે. તેની ઊંચી કિંમતને કારણે તેનો ઉપયોગ મોટાભાગે લગ્ન પ્રસંગો, તહેવારો અને ખાસ ઉજવણીઓમાં જ જોવા મળે છે.
કેસર એટલું મોંઘું કેમ છે તેના પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. સૌથી મોટું કારણ તેની ખેતી માટે જરૂરી વિશેષ હવામાન અને જમીન છે. કેસરનો છોડ દરેક જગ્યાએ ઉગી શકતો નથી. તેને ઠંડુ વાતાવરણ અને ખાસ પ્રકારની જમીનની જરૂર પડે છે.
કેસરનું ફૂલ અત્યંત નાજુક હોય છે. દરેક ફૂલમાંથી માત્ર ત્રણ લાલ રંગના સૂક્ષ્મ તાર જેવા સ્ટિગ્મા મળે છે. આ સ્ટિગ્માને ખૂબ જ સાવધાનીપૂર્વક હાથથી અલગ કરવામાં આવે છે. જો તેમાં થોડો પણ નુકસાન થાય તો તેની ગુણવત્તા અને બજાર કિંમત બંને ઘટી જાય છે.
કૃષિ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર અંદાજે 1.5 લાખ ફૂલોમાંથી માત્ર એક કિલો કેસર તૈયાર થાય છે. આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ મહેનતભરી અને સમયખાઉ હોવાથી તેની કિંમત આસમાને પહોંચે છે.
દુનિયામાં સૌથી વધુ કેસરનું ઉત્પાદન ઈરાનમાં થાય છે. ત્યારબાદ ભારત, અફઘાનિસ્તાન, ગ્રીસ અને સ્પેન જેવા દેશોનું નામ આવે છે. ભારતમાં કાશ્મીર ઘાટીની કેસર વિશ્વની સૌથી શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાવાળી માનવામાં આવે છે.
ભારતમાં પંપોર, પુલવામા અને કિશ્તવાડા જેવા વિસ્તારોમાં મોટા પાયે કેસરની ખેતી કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને પંપોરને ભારતની “કેસર નગરી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીંનું હવામાન અને જમીન કેસરની ખેતી માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં કેટલાક લોકો ઘરઆંગણે પણ કેસર ઉગાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેના માટે એરકન્ડિશનરવાળા રૂમ અને ખાસ વેન્ટિલેશન સિસ્ટમ તૈયાર કરવામાં આવે છે. જોકે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઘરેલું રીતે ઉગાડવામાં આવેલી કેસરની ગુણવત્તા વ્યાવસાયિક ખેતી જેટલી ઉત્તમ હોતી નથી.
કેસરની મર્યાદિત ઉત્પાદન ક્ષમતા, ઊંચી માંગ અને મહેનતભરી પ્રક્રિયા તેને દુનિયાનાં સૌથી ખાસ અને કિંમતી મસાલાઓમાં સ્થાન અપાવે છે. આ જ કારણ છે કે કેસર ખરીદનારને લોકો ઘણીવાર સમૃદ્ધ અને શોખીન વ્યક્તિ તરીકે જોતા હોય છે.
