નવી દિલ્હી: ભારતીય સશસ્ત્ર દળોમાં છેલ્લા બે દાયકાથી ચર્ચામાં રહેલી સૌથી મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય સુધારણા યોજનાઓમાંની એક ‘થિયેટર કમાન્ડ’ હવે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી હોવાનું માનવામાં આવે છે. થલસેના, વાયુસેના અને નૌસેનાની કામગીરીને વધુ સુમેળભરી, ઝડપી અને અસરકારક બનાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી આ નવી વ્યવસ્થાનો અંતિમ પ્રસ્તાવ ટૂંક સમયમાં રક્ષા પ્રધાન રાજનાથ સિંહ સમક્ષ રજૂ થઈ શકે છે. અહેવાલો મુજબ, ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) જનરલ એન.એસ. રાજા સુબ્રમણી જુલાઈના અંતમાં કારગિલ વિજય દિવસ બાદ આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાની વિગતવાર રજૂઆત કરશે.
થિયેટર કમાન્ડનો મુખ્ય હેતુ ત્રણેય સેનાઓને અલગ-અલગ કામગીરી કરવાની વર્તમાન પદ્ધતિમાંથી બહાર કાઢીને એક સંયુક્ત કમાન્ડ હેઠળ લાવવાનો છે. હાલમાં થલસેના, વાયુસેના અને નૌસેનાની પોતાની અલગ કમાન્ડ વ્યવસ્થા છે, પરંતુ નવી પદ્ધતિમાં ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર અથવા વ્યૂહાત્મક જવાબદારી માટે એક સંયુક્ત કમાન્ડ બનાવવામાં આવશે. આ કમાન્ડ હેઠળ ત્રણેય સેનાના સંસાધનો, દળો અને કામગીરીનું એકીકૃત સંચાલન કરવામાં આવશે.
પ્રસ્તાવિત યોજનામાં મુખ્યત્વે ત્રણ સંયુક્ત થિયેટર કમાન્ડ બનાવવાની શક્યતા છે. ઉત્તરીય થિયેટર કમાન્ડ ચીન સાથેની સરહદ અને ઉત્તર ક્ષેત્રની સુરક્ષા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. પશ્ચિમી થિયેટર કમાન્ડ પાકિસ્તાન સરહદ અને પશ્ચિમ મોરચાની જવાબદારી સંભાળશે. જ્યારે મેરિટાઇમ થિયેટર કમાન્ડ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર, દરિયાઈ સુરક્ષા અને સમુદ્રી અભિયાનોનું નેતૃત્વ કરશે. ઉપરાંત તાલીમ, લોજિસ્ટિક્સ અને વ્યૂહાત્મક સહાય માટે અલગ માળખું વિકસાવવાની પણ યોજના હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રક્ષા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે થિયેટર કમાન્ડ અમલમાં આવ્યા બાદ સૈન્ય કાર્યવાહી દરમિયાન નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી બનશે. ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ થઈ શકશે અને ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચેનું સંકલન નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનશે. આધુનિક યુદ્ધોમાં **જોઇન્ટ ઓપરેશન્સ (Joint Operations)**નું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે અને આવી સ્થિતિમાં આ સુધારો ભારતની રક્ષા વ્યૂહરચનાને વધુ આધુનિક અને સક્ષમ બનાવશે.
જોકે આ વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકતા પહેલાં અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સહમતિ જરૂરી છે. તેમાં કમાન્ડ માળખું, સંસાધનોનું વહેંચાણ, નેતૃત્વની જવાબદારીઓ, કામગીરીની સીમાઓ અને ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચેના સંકલન જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી આ મુદ્દાઓ પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે અને હવે તેની અંતિમ રૂપરેખા તૈયાર થવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
જો થિયેટર કમાન્ડ યોજના અમલમાં આવશે, તો તેને ભારતીય સૈન્ય ઇતિહાસના સૌથી મોટા સંગઠનાત્મક સુધારાઓમાં સ્થાન મળશે. રક્ષા વિશ્લેષકોના મતે, આ સુધારાથી ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે, યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં ઝડપી અને સંકલિત પ્રતિસાદ આપવાની ક્ષમતા વધશે તેમજ પરંપરાગત અને બહુઆયામી યુદ્ધમાં સૈન્યની કામગીરી, વ્યૂહાત્મક અસરકારકતા અને ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. ભારતની ભવિષ્યની રક્ષા નીતિમાં આ યોજના એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે છે.
