ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેને રચ્યો ઇતિહાસ, સ્વદેશી ટેકનોલોજી અને શૂન્ય પ્રદૂષણ સાથે હરિત રેલ યુગની શરૂઆત
જીંદ, હરિયાણા
ભારતીય રેલવેએ સ્વચ્છ ઊર્જા આધારિત પરિવહનની દિશામાં ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરતાં દેશની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેનનું સંચાલન શરૂ કર્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હરિયાણાના જીંદ રેલવે સ્ટેશન પરથી જીંદ–સોનીપત રેલખંડ પર આ અત્યાધુનિક અને પર્યાવરણમૈત્રી ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવી રવાના કરી હતી. આ પહેલ સાથે ભારત તે પસંદગીના દેશોની યાદીમાં સામેલ થયું છે, જ્યાં હાઇડ્રોજન ઇંધણથી ચાલતી ટ્રેનોનું સંચાલન થાય છે. આ પહેલાં જર્મની, જાપાન, ચીન અને અમેરિકા આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી ચૂક્યા છે.
ભારતીય રેલવેની આ નવી હાઇડ્રોજન ટ્રેન સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી ટેકનોલોજી પર આધારિત છે અને તેને ભવિષ્યના હરિત પરિવહન તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. ટ્રેનમાં 3,200 હોર્સપાવર (HP) ક્ષમતાવાળી આધુનિક પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે, જે તેને ઉચ્ચ પ્રદર્શન અને વધુ સારી ઊર્જા કાર્યક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. આ ટેકનોલોજીના કારણે ડીઝલ વિના પણ ટ્રેનનું સફળ સંચાલન શક્ય બન્યું છે.
આ ટ્રેનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું શૂન્ય કાર્બન ઉત્સર્જન (Zero Carbon Emission) છે. પરંપરાગત ડીઝલ એન્જિનની જેમ આ ટ્રેન ધુમાડો કે હાનિકારક વાયુઓ છોડતી નથી. હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલમાં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જેના આધારે ટ્રેન દોડે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં માત્ર જળવાષ્પ (વરાળ) અને થોડી માત્રામાં ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી તેને સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણમૈત્રી પરિવહન વ્યવસ્થા માનવામાં આવે છે.
મુસાફરોની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રેનમાં અત્યાધુનિક સુરક્ષા ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. હાઇડ્રોજન ટાંકીમાં કોઈપણ પ્રકારના લીકેજની ઓળખ માટે વિશેષ સેન્સરો લગાવવામાં આવ્યા છે, જે 24 કલાક દેખરેખ રાખે છે. ઉપરાંત ટ્રેનમાં ઓટોમેટિક ફાયર સપ્રેશન સિસ્ટમ, ઇમરજન્સી શટડાઉન સિસ્ટમ અને અદ્યતન કંટ્રોલ મિકેનિઝમ પણ સામેલ છે. કોઈપણ અસામાન્ય સ્થિતિ સર્જાય તો આ સિસ્ટમ તરત જ લોકો પાઇલટ અને કંટ્રોલ સેન્ટરને એલર્ટ મોકલે છે.
હાઇડ્રોજન ટ્રેન પરંપરાગત ટ્રેનોની તુલનામાં ઘણો ઓછો અવાજ કરે છે. ઇલેક્ટ્રિક મોટર આધારિત સિસ્ટમ હોવાથી તેમાં કંપન પણ ઓછું થાય છે, જેના કારણે મુસાફરોને વધુ આરામદાયક મુસાફરીનો અનુભવ મળે છે. સાથે જ તેનું જાળવણી કાર્ય પણ તુલનાત્મક રીતે સરળ અને ઊર્જાની દ્રષ્ટિએ વધુ કિફાયતી માનવામાં આવે છે.
રેલવે મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રોજેક્ટ ભારતના રાષ્ટ્રીય હરિત હાઇડ્રોજન મિશન અને નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જનના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. ભવિષ્યમાં દેશના બિન-વિદ્યુતીકૃત રેલમાર્ગો પર પણ આ ટેકનોલોજીનો વિસ્તાર કરવાની યોજના છે, જેથી ડીઝલનો વપરાશ ઘટે અને સ્વચ્છ ઊર્જાને પ્રોત્સાહન મળે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન માત્ર ટેકનિકલ સિદ્ધિ જ નહીં, પરંતુ ભારતીય રેલવેના ભવિષ્યની નવી દિશા પણ છે. સ્વદેશી નવીનતા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને આધુનિક સુરક્ષા ધોરણોથી સજ્જ આ ટ્રેન ભારતને વૈશ્વિક હરિત પરિવહન ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં નવી ઓળખ અપાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આવનારા વર્ષોમાં આ ટેકનોલોજીના વિસ્તરણથી ભારતીય રેલવે વધુ આધુનિક, ટકાઉ અને પર્યાવરણમૈત્રી બનશે.
