ભારતની ગ્રીન એનર્જીને મળશે નવી દિશા: 2033 સુધી પાંચ સ્વદેશી સ્મોલ મોડ્યુલર ન્યુક્લિયર રિએક્ટર સ્થાપવાનું લક્ષ્ય

નવી દિલ્હી, દિલ્હી

નવી દિલ્હી, દિલ્હી: ભારત સ્વચ્છ ઊર્જા ઉત્પાદન અને ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા તરફ વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવાની તૈયારીમાં છે. કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2033 સુધીમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ સ્વદેશી સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર (Small Modular Reactor – SMR) સ્થાપવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. દેશની વધતી ઊર્જાની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા, આયાતી જીવાશ્મ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો લાવવાના વ્યાપક પ્રયાસોના ભાગરૂપે આ પહેલને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર આગામી વર્ષોમાં ભારતના વીજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવી શકે છે.

પરમાણુ ઊર્જા વિભાગના રાજ્યમંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે સંસદમાં લેખિત જવાબ આપતાં જણાવ્યું હતું કે પરમાણુ ઊર્જા આયોગે 220 મેગાવોટ અને 55 મેગાવોટ ક્ષમતા ધરાવતા સ્વદેશી સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટરો માટે મહારાષ્ટ્રના તારાપુરને પ્રોજેક્ટ સ્થળ તરીકે મંજૂરી આપી છે. આ પ્રોજેક્ટોને તબક્કાવાર વિકસાવવામાં આવશે અને ભવિષ્યમાં દેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આવી યોજનાઓ અમલમાં મૂકવાની સંભાવનાઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.

આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાના વિકાસનું કાર્ય ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર (BARC) દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે. સંસ્થા 220 મેગાવોટ ક્ષમતાવાળા ભારત SMR ઉપરાંત 55 મેગાવોટ ક્ષમતાવાળા નાના રિએક્ટર તેમજ સ્વચ્છ હાઈડ્રોજન ઉત્પાદન માટે ખાસ ડિઝાઇન કરાયેલા હાઈ-ટેમ્પરેચર ગેસ-કૂલ્ડ રિએક્ટરના વિકાસ પર પણ કામ કરી રહી છે. સરકારનો હેતુ માત્ર વીજ ઉત્પાદન વધારવાનો નથી, પરંતુ ભવિષ્યની ગ્રીન એનર્જી ટેક્નોલોજીને પણ વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.

ઊર્જા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર પરંપરાગત મોટા પરમાણુ વીજ ઉત્પાદન પ્લાન્ટની સરખામણીએ અનેક રીતે વધુ ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. આવા રિએક્ટરોનું નિર્માણ ઓછા સમયમાં થઈ શકે છે, તેની સ્થાપનાનો ખર્ચ પણ તુલનાત્મક રીતે ઓછો હોય છે અને જરૂરિયાત મુજબ વિવિધ સ્થળોએ સરળતાથી સ્થાપિત કરી શકાય છે. આધુનિક સુરક્ષા પ્રણાલીઓથી સજ્જ હોવાથી તેમાં જોખમનું પ્રમાણ પણ ઓછું માનવામાં આવે છે. ઉપરાંત વીજ ઉત્પાદન દરમિયાન કાર્બન ઉત્સર્જન અત્યંત ઓછું હોવાથી આ ટેક્નોલોજી જળવાયુ પરિવર્તન સામે લડવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

ભારતે વર્ષ 2070 સુધી નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો છે. આ લક્ષ્યને પૂર્ણ કરવા માટે સરકાર સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, ગ્રીન હાઈડ્રોજન, જલવિદ્યુત અને પરમાણુ ઊર્જા જેવા સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોતોના વિસ્તરણ પર ભાર મૂકી રહી છે. નિષ્ણાતોના મતે પરમાણુ ઊર્જા વિશ્વસનીય અને સતત ઉપલબ્ધ ઊર્જા સ્ત્રોત છે, કારણ કે તેનું ઉત્પાદન હવામાનની પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત નથી.

સ્વદેશી SMR ટેક્નોલોજીના વિકાસથી ભારતની ટેક્નોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા વધુ મજબૂત બનશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં ભારત આ ટેક્નોલોજીના સંશોધન, ઉત્પાદન અને નિકાસ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવી શકે છે. સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટરોનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો, દૂરદરાજના પ્રદેશો, ડેટા સેન્ટરો અને ગ્રીન હાઈડ્રોજન ઉત્પાદન જેવી મહત્વપૂર્ણ યોજનાઓમાં પણ થઈ શકે છે, જેના કારણે દેશના ઔદ્યોગિક વિકાસને નવી ગતિ મળશે.

સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તમામ પ્રોજેક્ટોમાં રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ સુરક્ષા ધોરણોનું સંપૂર્ણ પાલન કરવામાં આવશે. પર્યાવરણીય અસરનું મૂલ્યાંકન, જરૂરી નિયમનકારી મંજૂરીઓ અને સ્થાનિક સમુદાયોની સુરક્ષાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. હાલમાં ડિઝાઇન, સંશોધન અને ટેક્નિકલ પરીક્ષણની કામગીરી ચાલુ છે અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તમામ પ્રોજેક્ટોને પૂર્ણ કરવા માટે પ્રયાસો તેજ કરવામાં આવ્યા છે.

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો આ યોજના સમયસર પૂર્ણ થશે તો ભારત સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે નવી ઓળખ ઉભી કરશે. તેનાથી દેશની ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે, આયાતી જીવાશ્મ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ગ્રીન અર્થવ્યવસ્થાને નવી દિશા મળશે. સરકારની આ પહેલ ભારતને વૈશ્વિક ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર અને અગ્રણી દેશ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.