નવી દિલ્હી: રક્ષા ઉત્પાદન અને સૈન્ય ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં ભારતની વધતી શક્તિ હવે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. સ્વદેશી હથિયાર પ્રણાલીઓની ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા અને સ્પર્ધાત્મક ખર્ચના આધારે ભારતે રક્ષા નિકાસ ક્ષેત્રમાં નવો રેકોર્ડ સ્થાપિત કર્યો છે. રક્ષા મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન દેશની કુલ રક્ષા નિકાસ 38,424 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી છે, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં 62 ટકા વધુ છે.
આ સિદ્ધિ માત્ર આર્થિક દ્રષ્ટિએ જ મહત્વપૂર્ણ નથી, પરંતુ ભારતની ટેક્નિકલ ક્ષમતા, રક્ષા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા અને વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક પ્રભાવને પણ દર્શાવે છે. કેન્દ્ર સરકારે હવે વર્ષ 2029-30 સુધીમાં રક્ષા નિકાસને 50,000 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચાડવાનો મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે રક્ષા ક્ષેત્રમાં મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કર્યું છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ જેવી પહેલ હેઠળ વિકસિત હથિયાર પ્રણાલીઓ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાની મજબૂત ઓળખ બનાવી રહી છે. તાજેતરમાં વિવિધ સૈન્ય અભિયાન અને કવાયતોમાં ભારતીય રક્ષા પ્રણાલીઓના સફળ પ્રદર્શનથી અનેક દેશોનો વિશ્વાસ વધ્યો છે.
ભારતની સૌથી ચર્ચિત રક્ષા પ્રણાલી બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલની માંગ સતત વધી રહી છે. તેની ઝડપી ગતિ, ચોકસાઈ અને ઘાતક ક્ષમતાને કારણે તે વિશ્વભરમાં જાણીતી બની છે. ફિલિપાઇન્સ સાથેનો નિકાસ કરાર પહેલેથી જ અમલમાં છે. ઉપરાંત વિયેતનામ સાથે આશરે 5,800 કરોડ રૂપિયાના કરાર પર હસ્તાક્ષર થઈ ચૂક્યા છે. ઇન્ડોનેશિયા સાથે લગભગ 3,600 કરોડ રૂપિયાની સંભવિત ડીલ પણ અંતિમ તબક્કામાં છે. મલેશિયા અને થાઈલેન્ડ જેવા દેશોએ પણ આ મિસાઇલ પ્રણાલીમાં રસ દર્શાવ્યો છે.
આકાશ-1એસ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ભારતીય રક્ષા ઉદ્યોગની બીજી મોટી સફળતા તરીકે ઉભરી છે. આર્મેનિયા સાથે 6,100 કરોડ રૂપિયાનો કરાર તેની વધતી વૈશ્વિક સ્વીકાર્યતાનો પુરાવો માનવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમ દુશ્મનના વિમાનો, હેલિકોપ્ટરો અને મિસાઇલોને અસરકારક રીતે નિશાન બનાવી શકે છે. તેની ડિલિવરી ચાલુ છે અને તાજેતરમાં તેને આર્મેનિયાની સૈન્ય પરેડમાં પણ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી.
રક્ષા વિશ્લેષકોના મતે ઓછી કિંમત અને ઊંચી કાર્યક્ષમતાને કારણે આકાશ સિસ્ટમ વિકાસશીલ દેશો માટે આકર્ષક વિકલ્પ બની રહી છે. આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકાના ઘણા દેશોએ પણ તેમાં રસ દર્શાવ્યો છે. સાથે જ અદ્યતન આકાશ-એનજી સિસ્ટમ અંગે પણ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.
પિનાકા મલ્ટી બેરલ રૉકેટ લોન્ચર સિસ્ટમ પણ ભારતના નિકાસ પોર્ટફોલિયાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે. આ સિસ્ટમ ઓછા સમયમાં વિશાળ વિસ્તારમાં ચોક્કસ હુમલો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ગાઇડેડ પિનાકાની મારક ક્ષમતા લગભગ 75 કિલોમીટર સુધી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આર્મેનિયા તેની તૈનાતી કરી ચૂક્યું છે અને હવે યુરોપના કેટલાક દેશોએ પણ તેમાં રસ દાખવ્યો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
આધુનિક યુદ્ધમાં ડ્રોન અને લોઇટરિંગ મ્યુનિશનની ભૂમિકા ઝડપથી વધી રહી છે. ભારતે આ ક્ષેત્રમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. નાગાસ્ત્ર-1 અને સ્કાયસ્ટ્રાઇકર જેવા સ્વદેશી સિસ્ટમો વિદેશી દેશોનું ધ્યાન આકર્ષી રહ્યા છે. સાઇપ્રસે પોતાના રક્ષા આધુનિકીકરણ કાર્યક્રમમાં તેમને સામેલ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે. ઉપરાંત દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વના દેશોમાંથી પણ સતત માંગ જોવા મળી રહી છે.
નિરીક્ષણ અને ગુપ્તચર માહિતી એકત્ર કરવા માટે વિકસાવવામાં આવેલી નેત્ર જેવી સ્વદેશી પ્રણાલીઓ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઓળખ બનાવી રહી છે. આધુનિક સૈન્ય અભિયાનોમાં તેમની ઉપયોગિતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
રક્ષા નિકાસમાં આ વૃદ્ધિ પાછળ સરકારી અને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓનું યોગદાન પણ નોંધપાત્ર છે. Hindustan Aeronautics Limited, Bharat Electronics Limited, Bharat Dynamics Limited સહિત અનેક ખાનગી રક્ષા કંપનીઓ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે રોકાણ કરી રહી છે. વધતી વૈશ્વિક માંગને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણી કંપનીઓ પોતાના ઉત્પાદન એકમોનું વિસ્તરણ પણ કરી રહી છે.
ભારત હાલમાં 100થી વધુ દેશોને રક્ષા સાધનો, કલપુર્જા અને સૈન્ય ટેક્નોલોજીની નિકાસ કરી રહ્યું છે. United States, France, Armenia અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના ઘણા દેશો તેના મુખ્ય ગ્રાહકોમાં સામેલ છે. અમેરિકાની Boeing અને Lockheed Martin જેવી મોટી રક્ષા કંપનીઓને પણ ભારતીય નિર્મિત સાધનો અને કલપુર્જા પૂરા પાડવામાં આવી રહ્યા છે.
વર્ષ 2016-17માં જ્યાં ભારતની રક્ષા નિકાસ માત્ર 1,522 કરોડ રૂપિયા હતી, ત્યાં આજે તે રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. નિષ્ણાતોના મતે જો આ જ ગતિ જળવાઈ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં ભારત વિશ્વના અગ્રણી રક્ષા નિકાસકાર દેશોમાં વધુ મજબૂત સ્થાન મેળવી શકશે. રક્ષા નિકાસમાં થયેલો આ વધારો માત્ર દેશની અર્થવ્યવસ્થાને જ મજબૂત બનાવશે નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને પણ વધુ સશક્ત બનાવશે.
